Ondanks alle mechanisering komt handmatig tillen in Nederlandse werksituaties nog veel voor, bijvoorbeeld in de zorg, bouw, industrie en logistiek. Niet minder dan 20% van de Nederlandse werknemers moet in het werk regelmatig kracht uitoefenen, onder meer door te tillen (CBS/TNO). Met name de rug, maar ook andere lichaamsdelen worden door tilwerkzaamheden zwaar belast.
Geen wettelijke normen, wel voorschriften
Bij langdurige blootstelling kan (blijvende) gezondheidsschade optreden. Als een medewerker tijdens het tillen ook loopt, dus bij het dragen van een last, neemt de belasting verder toe.
Er bestaan geen wettelijke normen voor maximale tilgewichten. Wel zijn er wettelijke voorschriften over hoe een werkgever moet omgaan met zware tilsituaties. Zorg er als arboprofessional voor dat de werkgever deze voorschriften goed naleeft en zo (de impact van) het tillen vermindert.
RI&E fysieke belasting uitvoeren verplicht
De arboregelgeving schrijft voor dat de werkgever een RI&E fysieke belasting laat uitvoeren. Deze specifieke risico-inventarisatie en -evaluatie beoordeelt alle fysiek zware handelingen, waaronder alle tilsituaties in het werk. In veel bedrijven en instellingen ontbreekt deze specifieke RI&E. Hierdoor is onvoldoende bekend of de tilsituaties in het werk tot overbelasting kunnen leiden.
Methoden om tilwerkzaamheden te beoordelen zijn gebaseerd op de NIOSH-norm, die is ontwikkeld door een instituut in de Verenigde Staten. Hoewel deze norm niet in wetgeving is opgenomen, gebruikt de Nederlandse Arbeidsinspectie hem wel bij haar inspecties. Ook Nederlandse rechters verwijzen in hun uitspraken naar deze norm.
Tilsituatie beïnvloedt maximaal tilgewicht
Voor NIOSH is het maximale tilgewicht 23 kilo. Naast het tilgewicht wordt ook gekeken naar de tilsituatie. Daarbij gaat het om zaken als hoe vaak iemand tilt, de afstand van de verplaatsing, de draaiing met de last en de tilhoogte. Iedere keer als deze factoren niet optimaal zijn, vermindert het maximaal te tillen gewicht tot onder de 23 kilo. Volgens de Gezondheidsraad is de NIOSH-formule het best beschikbare instrument om het risico bij tillen en dragen te verminderen.
De NIOSH-norm is overigens niet van toepassing op tilsituaties boven de 1,75 meter. Deze situaties zijn zonder beoordeling al ongezond te noemen voor de gemiddelde medewerker vanwege de hoge schouderbelasting. De NIOSH-formule is ook verwerkt in de FNV Tiltest. Daarmee kan een RI&E fysieke belasting worden uitgevoerd en kun je snel zien of een tilsituatie (on)gezond is.
PAGO fysieke belasting bij tilwerkzaamheden
Er zijn hier meerdere wettelijke voorschriften van toepassing. Zo moet een werkgever periodiek een arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) aan medewerkers aanbieden. Meestal voert de arbodienst dit onderzoek uit. Uit het PAGO blijkt welke effecten de arborisico's hebben op de medewerkers.
Een PAGO is functiegericht. Werknemers die tilwerkzaamheden uitvoeren, moeten een PAGO fysieke belasting aangeboden krijgen. Dit is meestal een vragenlijst waarin de medewerkers kunnen aangeven welke lichamelijke klachten zij ervaren door het werk. Soms is er ook een fysiek onderzoek aan verbonden.
Regelmatig voorlichting en onderricht nodig
Deelname door medewerkers is niet verplicht, maar een hoge opkomst is wel goed voor de waarde van het samenvattend rapport dat naar de directie gaat. Een goed PAGO-rapport geeft niet alleen de gebundelde resultaten weer, maar bevat daarnaast aanbevelingen voor verbetering. Medewerkers krijgen ook een individuele uitslag van het onderzoek.
Verder is het vereist dat een werkgever regelmatig voorlichting en onderricht verzorgt over de risico's van zwaar en veelvuldig tillen. Ook moet er aandacht zijn voor de juiste omgang met tilsituaties en tilhulpmiddelen. Een combinatie tussen informatieoverdracht en praktische training is nodig om doeltreffend te kunnen zijn. Herhaling is hierbij onmisbaar. Kennis en vaardigheden op het gebied van tillen moeten deel uitmaken van het vakmanschap van de betrokken medewerkers.
Passende maatregelen bij ongezond tillen
Als medewerkers klagen over tillen, doet de werkgever er verstandig aan om verbetermaatregelen te treffen. Dit is zelfs vereist als uit de RI&E fysieke belasting en/of uit het PAGO blijkt dat een tilsituatie ongezond is.
Bij het kiezen van een geschikte maatregel volgt de werkgever de arbeidshygiënische strategie. Eerst maatregelen nemen aan de bron dus: handmatig tillen bij een handeling geheel uitsluiten. Bijvoorbeeld met automatisering, mechanisering en robotisering.
Arbeidshygiënische strategie in tilsituaties
Is zo'n bronaanpak redelijkerwijs niet mogelijk, dan volgen als tweede stap technische maatregelen. Denk aan het inzetten van tilhulpen of het beter inrichten van de werkplek. Hiermee wordt de tilbelasting niet geheel weggenomen, maar wel verlicht. Vervolgens komen organisatorische maatregelen aan bod, zoals taakroulatie om de duur van het tillen te verminderen.
Een bijzondere organisatorische maatregel is het aanwijzen en opleiden van ergocoaches. Dat gebeurt met name in zorginstellingen. Ergocoaches zijn medewerkers die als extra taak hebben om zich te richten op fysieke belasting en daarmee ook op tillen. Op de afdeling ondersteunen zij hun collega's en de leidinggevenden met signalering van risico's, coaching en advies. De praktijk laat zien dat voortdurende aandacht vereist is om een goed systeem van ergocoaches op te bouwen en in stand te houden.
Individuele maatregelen zijn alleen als laatste stap een optie, als alle voorgaande stappen niet mogelijk zijn of onvoldoende verlichting bieden. Denk aan draagbanden voor verhuizers. Of aan de inzet van een exoskelet voor een beperkt aantal tilhandelingen.
Dit artikel verscheen in iets andere vorm op ORnet
Verder lezen: Factsheet Fysieke arbeidsbelasting TNO
