Toen ESNL in 2014 werd opgericht, was de energiewereld nog sterk georiënteerd op fossiele opwek en verbruik. "Maar wij zagen toen al de noodzaak voor duurzame opslag”, stelt Neefs. ”Immers, als we massaal overstappen op zon en wind, ontstaat er onbalans. Energieopslag is dan geen luxe, maar noodzaak.” De stichting wilde de verbinding leggen tussen technologiebedrijven, netbeheerders, kennisinstellingen en beleidsmakers. "We hebben opslag vanaf het begin als systeemelement benaderd. In die tien jaar zijn we gegroeid van vijf partijen naar 230 deelnemers, wat iets zegt over hoe belangrijk opslag is geworden."
Beleid, netwerk en kennis als fundament voor opschaling
Drie pijlers vormen de kern van de activiteiten van ESNL: belangenbehartiging, netwerken en kennisontwikkeling. Zo zet de stichting zich onder meer in voor regelgeving waarin opslag een volwaardige rol krijgt. "Tot voor kort bestond er niet eens een eenduidige wettelijke definitie van energieopslag, terwijl het voor contracten, vergoedingen en markttoegang cruciaal is", benadrukt Neefs. Ook organiseert ESNL jaarlijks verschillende evenementen, zoals de Energy Storage Day en beheert het vijf werkgroepen die zich bezighouden met technische, markt- en beleidsvraagstukken. Kennisdeling speelt daarbij een steeds grotere rol.
Verder kijken dan netcongestie
Energieopslag als oplossing voor netcongestie wordt vaak genoemd, maar dat roept ook vragen op. Neefs: "Netbeheerders vrezen dat opslag piekbelasting juist kan versterken. Een accu functioneert niet als een simpele noodstop die je zomaar activeert. Juist door gericht sturen kan opslag bijdragen aan congestiebeheersing. Dus sturen op gedrag, met slimme contracten en prikkels.” Hij ziet hierin een kentering. "Drie jaar geleden waren de netbeheerders nog terughoudend, nu zitten we met elkaar aan tafel om contractvormen te ontwikkelen die flexibiliteit daadwerkelijk benutten."
Ook in Den Haag merkt Neefs toenemende interesse. "Ik spreek veel met Kamerleden. Maar vaak leeft nog het idee dat opslag toekomstmuziek is, terwijl opslagprojecten nu volop ontwikkeld worden. Je moet opslag nu al goed positioneren in het systeem, anders loop je straks vast." Een terugkerend punt van zorg is de kortetermijnfocus in beleid. "De reflex is: netcongestie oplossen en daarvoor kortetermijnmaatregelen voor te stellen. Maar als je niet tegelijkertijd werkt aan een ambitie voor het energiesysteem richting 2030 en 2050, blijft het potentieel van opslag onderbenut."
Moleculaire opslag: van waterstof tot ammoniak
Over moleculaire opslag is Neefs helder: "Waterstof, synthetische brandstoffen, ammoniak – alles heeft zijn eigen toepassingsgebied. Zo is waterstof breed inzetbaar en goed op te slaan in zoutcavernes of mogelijk ook in lege gasvelden. We moeten geen premature keuzes maken, maar ruimte laten aan markt en innovatie."
Toch lijkt de ontwikkeling van een sluitende businesscase voor waterstofopslag moeizaam van de grond te komen. Volgens Neefs komt dat door een combinatie van factoren. “Iedereen wacht op elkaar: investeerders wachten op afnemers en afnemers wachten op betrouwbare infrastructuur en lage prijzen. Tegelijkertijd ontbreekt het aan stabiele langetermijncontracten en zijn de productie- en opslagkosten nog hoog, mede door het lage rendement van de conversieprocessen.”
Dubbele netkosten en onduidelijke randvoorwaarden
Hij ziet parallellen met de problematiek bij elektrochemische opslag, maar ook duidelijke verschillen. “Bij batterijen spelen ongunstige nettarieven een remmende rol, omdat ze als verbruiker worden belast - dat leidt tot hoge netkosten. In Duitsland en België is dat opgelost, maar hier niet. Bij warmte- en moleculaire opslag is de uitdaging breder: het gaat om een hele keten van productie, opslag en hergebruik, waarin de prikkels en randvoorwaarden nog onvoldoende zijn uitgewerkt.”
Ook bij decentrale opslag speelt het probleem van onduidelijke of dubbele belasting. “Voor thuis- en buurtaccu’s geldt nog altijd dat er energiebelasting wordt geheven bij zowel het laden als het ontladen”, zegt Neefs. “Dat belemmert opschaling: zolang de wet niet wordt aangepast, blijft de dubbele belasting bestaan, hoe onlogisch dat ook is."
Voor grootschalige systemen is recent wel enige verlichting gekomen. “Samen met TenneT hebben we gewerkt aan een contractmodel waarbij omvangrijke opslagsystemen een korting van maximaal 65 procent krijgen op de nettarieven”, licht Neefs toe. “Dat is een stap in de goede richting, maar nog steeds niet concurrerend met Duitsland of België, want daar zijn zulke systemen volledig vrijgesteld. Die ongelijkheid leidt er dus toe dat investeerders hun blik naar het buitenland verleggen.”
Accu-op-wielen: V2G en V2H
En hoe zit het met de accu-op-wielen, oftewel bi-directionele elektrische auto’s die niet alleen kunnen laden, maar ook elektriciteit kunnen terugleveren aan het net (V2G) of een huishouden (V2H)? Neefs ziet daar zeker kansen voor. "Technisch kan het al, maar het gaat langzaam door regelgeving, belastingen en afwachtendheid van autofabrikanten. Toch moet je dit zeker meenemen in het systeemontwerp, want het stelt huishoudens in staat om bij te dragen aan netstabiliteit en maakt optimaal gebruik van beschikbare opslagcapaciteit. Bovendien moeten we niet alleen centraal inzetten op opslag bij zonne- of windparken, maar ook decentraal denken."
Langdurige opslag: kansen voor flowcells en LDES
Voor langdurige opslag zijn andere technologieën nodig volgens Neefs. “Voor kortdurende opslag – denk aan twee tot vier uur – zijn lithium-ionaccu’s prima geschikt. Maar voor langere perioden, zoals dagen of zelfs weken, heb je andere technologie nodig. Flowcells, persluchtopslag, thermische buffers en waterstof bieden hier perspectief. In Duitsland worden inmiddels tenders uitgeschreven voor LDES-systemen, wat staat voor Long Duration Energy Storage. Die systemen kunnen acht uur en meer overbruggen”. “De uitdaging zit nu nog vooral in de commercialisatie, want ze zijn vaak nog duurder dan lithium-ion, maar met de juiste stimuleringsregelingen en marktprikkels kunnen ze snel een rol van betekenis gaan spelen. Nederland loopt hierin nog achter, ondanks dat een Nederlands bedrijf – Elestor – al jaren hiermee bezig is.”
‘Begin nu’
De elektrificatie van woningen vraagt om slimme integratie. Neefs advies aan bedrijven is duidelijk: “Begin nu. Energieopslag wordt een vanzelfsprekendheid. En denk verder dan terugverdientijd. Vraag jezelf af: wat kost het als je géén opslag hebt? Een chipfabrikant vertelde me: als mijn stroom een milliseconde wegvalt, verlies ik een half jaar productie. Dan is een accu opeens heel goedkoop.”
